Οι μεγάλες τεχνολογικές και πολιτισμικές αλλαγές παγκοσμίως τον τελευταίο μισό αιώνα θέτουν υπό διαπραγμάτευση τον ρόλο της εκπαίδευσης σε σχέση με τις γνώσεις και τις δεξιότητες που οφείλει να καλλιεργεί στους/στις μαθητές/τριές της (Kalantzis et al, 2019· Πουρκός & Κατσαρού, 2011). Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγχρονη έρευνα με επίκεντρο τις Νέες Σπουδές στον Γραμματισμό αμφισβητεί την παραδοσιακή έννοια του γραμματισμού ως μια λίστα αποπλαισιωμένων γνώσεων και δεξιοτήτων ανάγνωσης και γραφής της κυρίαρχης κουλτούρας (αυτόνομο μοντέλο γραμματισμού-Street, 2003) και αποδεικνύει ότι το περιεχόμενό του εξαρτάται πολιτισμικά, κοινωνικά και ιδεολογικά από την κοινωνικοποίηση του ατόμου (ιδεολογικό μοντέλο γραμματισμού-Street, 2003) (Κουτσογιάννης, 2017· Street, 2003· Hull & Schultz, 2001· Cope & Kalantzis, 2000). Έτσι, ο γραμματισμός πλέον μελετάται στα συμφραζόμενα χρήσης του, στις κοινωνικοπολιτισμικά και ιδεολογικά προσδιορισμένες πρακτικές γραμματισμού (Baynham, 2002).
Η παρούσα εργασία εστιάζει στη μελέτη των εξωσχολικών και των σχολικών πρακτικών γραμματισμού στα πλαίσια εμφάνισής τους, δηλαδή στο σπίτι και στο σχολείο αντίστοιχα, υιοθετώντας για τη διάκριση αυτή την έννοια του πεδίου (Baynham, 2002). Σύμφωνα με τα ερευνητικά πορίσματα, οι εξωσχολικές πρακτικές γραμματισμού φέρουν κοινωνικοπολιτισμικά και ιδεολογικά στοιχεία της κοινωνικοποίησης στην οικογένεια και εξαρτώνται από τη διαθέσιμη τεχνολογία της εποχής (Κουτσογιάννης, 2011a· Kalantzis et al., 2019). Ως εκ τούτου, τα σύγχρονα παιδιά απολαμβάνουν να ασχολούνται με κείμενα της μαζικής ή δημοφιλούς παιδικής κουλτούρας, αξιοποιώντας κατά κύριο λόγο ψηφιακά σύγχρονα μέσα. Από την άλλη μεριά, οι σχολικές πρακτικές γραμματισμού προσδιορίζονται κυρίως από τους επίσημους εκπαιδευτικούς φορείς, οι οποίοι φαίνεται να υιοθετούν μια περισσότερο παραδοσιακή οπτική περί γραμματισμού, στοχεύοντας στην καλλιέργεια της έντυπης ανάγνωσης και γραφής της κυρίαρχης γλώσσας αξιοποιώντας κείμενα της υψηλής κουλτούρας (Κουτσογιάννης, 2011a· Κουτσογιάννης, 2017· Αρχάκης & Τσάκωνα, 2022). Σαν αποτέλεσμα, η διεθνής και εγχώρια βιβλιογραφία έχει αναδείξει μια δυσαναλογία μεταξύ εξωσχολικών και σχολικών πρακτικών γραμματισμού (Luke, 2004) και τη συσχετίζει με θέματα ευρύτερων κοινωνικοπολιτισμικών, γλωσσικών και οικονομικών ανισοτήτων (Αρχάκης & Τσάκωνα, 2022· Fterniati et al., 2013· Κουτσογιάννης, 2011a· Πουρκός & Κατσαρού, 2011· Marsh, 2003· Cope & Kalantzis, 2000· Bernstein, 1989).
Στόχος της παρούσας έρευνας είναι να μελετηθούν οι εξωσχολικές και σχολικές πρακτικές γραμματισμού ενός τμήματος της πέμπτης τάξης δημοτικού και να εκτιμηθεί η μεταξύ τους σύγκλιση/απόκλιση. Για τη συλλογή των δεδομένων οργανώθηκε ένα ερευνητικό σχέδιο τριγωνοποίησης, συνδυάζοντας ποιοτικά και ποσοτικά μεθοδολογικά εργαλεία: ερωτηματολόγιο σε 20 μαθητές/τριες για την ανίχνευση των εξωσχολικών και σχολικών πρακτικών, συνέντευξη στον εκπαιδευτικό για τη διερεύνηση των σχολικών πρακτικών και παρατήρηση στο οικιακό πλαίσιο 4 μαθητών/τριών για τη μελέτη των εξωσχολικών τους πρακτικών. Για την ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων προσεγγίστηκαν οι πρακτικές γραμματισμού στο πλαίσιο των ευρύτερων επικοινωνιακών περιστάσεων που αυτές πραγματώνονται, εφαρμόζοντας το τριμερές μοντέλο των Halliday & Hasan ανάμεσα στον τρόπο, το πεδίο και τον τόνο (1989): ο τρόπος αναφέρεται στο πώς της παραγωγής του λόγου, δηλαδή στο κανάλι/μέσο με το οποίο παράγεται ο λόγο· το πεδίο αφορά το περιεχόμενο, το σχετικά με τι του λόγου όπως αυτό προκύπτει σε συγκεκριμένες κοινωνικές δραστηριότητες· τόνος περιλαμβάνει το μεταξύ ποιων του λόγου, δηλαδή τη σχέση των μετόχων μιας διεπίδρασης.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι σχολικές και οι εξωσχολικές πρακτικές των μαθητών/τριών συγκλίνουν ως προς τον τρόπο. Και στο σχολείο και στο σπίτι οι μαθητές/τριες αξιοποιούν συχνά σύγχρονα ψηφιακά μέσα (π.χ. τηλεόραση, smartphone, υπολογιστή). Σημείο διαφοροποίησης αποτελούν τα έντυπα μέσα, στα οποία δίνει ιδιαίτερη έμφαση το σχολείο, ωστόσο τα παιδιά δεν φαίνεται να τα επιλέγουν ιδιαίτερα στο εξωσχολικό τους πλαίσιο. Ως προς το πεδίο εντοπίζονται σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των σχολικών και των εξωσχολικών πρακτικών των μαθητών/τριών του δείγματος. Τα κείμενα που διδάσκονται στα σχολικά εγχειρίδια σε μεγάλο βαθμό αποκλίνουν από τα κείμενα της δημοφιλούς νεανικής κουλτούρας (π.χ. βιντεοπαιχνίδια, επιτραπέζια παιχνίδια, τηλεοπτικές σειρές) με τα οποία έρχονται τα παιδιά συχνά σε επαφή στην εξωσχολική τους καθημερινότητα. Τέλος, ως προς τον τόνο, δηλαδή ως προς τις σχέσεις των εμπλεκόμενων στην εκπαιδευτική διαδικασία, ο ρόλος του εκπαιδευτικού είναι κυρίαρχος. Συστηματικά φαίνεται ότι δεν λαμβάνει υπόψη του τα ενδιαφέροντα των μαθητών/τριών του, δηλώνει ρητά την αρνητική του στάση προς την ενασχόληση των παιδιών με τα βιντεοπαιχνίδια και επιχειρεί να αντισταθμίσει την πρακτική αυτή με την προώθηση της έντυπης φιλαναγνωσίας σύμφωνα με τις δικές του προτιμήσεις. Συμπερασματικά, ενώ η ψηφιοποίηση των σχολικών μέσων ευνοεί την αξιοποίηση των εξωσχολικών πρακτικών των παιδιών, εντούτοις εξακολουθούν να προωθούνται άνωθεν επιλεγόμενες κουλτούρες, συνθήκες που τοποθετούν το σχολείο στο μεταίχμιο προοδευτικού – παραδοσιακού Λόγου (Κουτσογιάννης, 2017).